صحبت کردن درباره مرگ با کودکان یکی از سخت ترین گفت و گوهایی است که والدین ممکن است تجربه کنند. بسیاری از والدین تصور می کنند بهتر است کودک را از این موضوع دور نگه دارند تا ناراحت یا مضطرب نشود، اما روانشناسان کودک معتقدند پنهان کردن واقعیت معمولا باعث کاهش ترس نمی شود؛ بلکه ممکن است باعث شکل گیری برداشت های اشتباه و اضطراب بیشتر در ذهن کودک شود.
کودکان دیر یا زود با مفهوم مرگ روبه رو می شوند؛ گاهی با از دست دادن یکی از اعضای خانواده، گاهی با مرگ یک حیوان خانگی و حتی با دیدن یک پرنده مرده در پارک. نحوه پاسخ والدین در این لحظات می تواند نقش مهمی در شکل گیری نگاه کودک به فقدان، احساسات و چرخه زندگی داشته باشد.
هدف از توضیح مرگ به کودک این نیست که او را با واقعیت های تلخ زندگی مواجه کنیم، بلکه باید کمک کنیم این مفهوم را متناسب با سن خود، بدون ترس و احساس گناه درک کند.
چرا باید درباره مرگ با کودک صحبت کنیم؟
بسیاری از والدین ترجیح می دهند تا جای ممکن موضوع مرگ را از کودک دور کنند. آن ها فکر می کنند کودک هنوز کوچک است و بهتر است با چنین مفاهیمی مواجه نشود. اما کودکان حتی در سنین پایین نیز متوجه تغییرات اطراف خود می شوند و اگر پاسخ مناسبی دریافت نکنند، ممکن است خودشان توضیح هایی بسازند که همیشه درست نیست.
کودک ممکن است فکر کند فرد فوت شده فقط برای مدتی رفته است، می تواند دوباره برگردد یا حتی مرگ نتیجه رفتار اشتباه خودش بوده است. این برداشت های نادرست می توانند باعث اضطراب، ترس از جدایی، نگرانی درباره از دست دادن والدین یا احساس گناه شوند.
روانشناسان معتقدند صحبت صادقانه، ساده و متناسب با سن کودک کمک می کند او مفهوم مرگ را بهتر پردازش کند و راه سالم تری برای تجربه سوگ داشته باشد.
بهترین زمان برای شروع صحبت درباره مرگ چه زمانی است؟
لازم نیست والدین منتظر یک اتفاق تلخ باشند تا درباره مرگ با کودک صحبت کنند. کودکان می توانند مفهوم پایان زندگی را از طریق اتفاقات طبیعی مانند خشک شدن یک گیاه، مردن یک حشره یا از بین رفتن یک حیوان کوچک به تدریج یاد بگیرند.
برای مثال می توان درباره یک گیاه که دیگر رشد نمی کند توضیح داد:
«این گیاه دیگر زنده نیست. یعنی دیگر نمی تواند آب بخورد، رشد کند یا برگ جدید تولید کند.»
این نوع توضیح ها به کودک کمک می کند مفهوم تفاوت میان موجود زنده و غیر زنده را درک کند.
همچنین مشاهده چرخه طبیعت، مانند تغییر فصل ها، رشد گیاهان یا زندگی حیوانات می تواند مقدمه ای ساده برای صحبت درباره چرخه زندگی باشد.
چگونه مفهوم مرگ را برای کودک توضیح دهیم؟
مهم ترین اصل در صحبت با کودک درباره مرگ، استفاده از کلمات واضح و قابل فهم است. کودکان خردسال هنوز توانایی درک استعاره ها و عبارت های پیچیده را ندارند، بنابراین توضیح های مبهم ممکن است باعث سردرگمی آن ها شود.
به جای گفتن:
«او به یک جای دور رفته است.»
یا:
«او خوابیده و دیگر بیدار نمی شود.»
بهتر است از جملات ساده و مستقیم استفاده کنید:
«وقتی کسی می میرد، بدنش دیگر کار نمی کند. او دیگر نمی تواند راه برود، غذا بخورد، حرف بزند یا بازی کند. کسی که مرده دیگر برنمی گردد.»
این صراحت ممکن است در ابتدا سخت به نظر برسد، اما باعث می شود کودک مفهوم واقعی مرگ را بهتر درک کند.
هنگام توضیح مرگ چه نکاتی را به کودک بگوییم؟
کودک باید بداند مرگ به معنای توقف عملکرد بدن است. توضیح این موضوع باید کوتاه، ساده و بدون جزئیات ترسناک باشد.
می توانید به کودک توضیح دهید:
- وقتی کسی می میرد، بدن او دیگر کار نمی کند.
- فرد مرده دیگر احساس درد، گرسنگی، سرما یا گرما ندارد.
- فرد مرده نمی تواند حرف بزند، حرکت کند یا بازی کند.
- مرگ برگشت پذیر نیست و فرد دوباره به زندگی برنمی گردد.
همچنین بهتر است کودک بداند که مرگ معمولا به دلیل اتفاقات مشخصی رخ می دهد، مانند بیماری شدید، کهولت سن یا یک حادثه جدی.
درک کودک از مفهوم مرگ بر اساس سن
درک کودکان از مرگ به میزان رشد شناختی آن ها بستگی دارد. یک کودک دو ساله و یک نوجوان ۱۵ ساله برداشت یکسانی از مرگ ندارند.
کودکان زیر ۳ سال
کودکان در این سن معمولا مفهوم کامل مرگ را درک نمی کنند. آن ها بیشتر نبودن فرد یا تغییر در روال زندگی را احساس می کنند.
ممکن است کودک متوجه شود مادربزرگ دیگر به خانه نمی آید، اما هنوز معنای دائمی نبودن را نفهمد.
کودکان ۳ تا ۶ سال
در این سن، کودکان معمولا فکر می کنند اتفاقات دنیا به آن ها مربوط است. ممکن است تصور کنند یک فکر بد، دعوا یا رفتار اشتباه باعث مرگ فرد شده است.
در این مرحله باید بارها به کودک توضیح داده شود:
«تو باعث مرگ کسی نشدی. هیچ کاری که انجام دادی باعث این اتفاق نشده است.»
کودکان ۷ تا ۱۰ سال
کودکان در این سن کم کم متوجه می شوند که مرگ دائمی است و همه موجودات زنده ممکن است بمیرند.
با این حال، ممکن است هنوز فکر کنند مرگ بیشتر برای افراد خیلی پیر اتفاق می افتد و خودشان یا والدینشان در معرض آن نیستند.
نوجوانان بالای ۱۲ سال
با رشد تفکر انتزاعی، نوجوانان درک کامل تری از مفهوم مرگ پیدا می کنند. آن ها می توانند درباره معنای زندگی، ترس از مرگ و احساسات پیچیده مربوط به فقدان فکر کنند.
اگر کودک درباره مرگ والدین سوال کرد چه پاسخ دهیم؟
یکی از رایج ترین سوالات کودکان بعد از آشنایی با مفهوم مرگ این است:
«تو هم می میری؟»
در این شرایط نباید قولی بدهیم که نمی توانیم به آن عمل کنیم، مثلا:
«من هیچ وقت نمی میرم.»
بهتر است پاسخی واقع بینانه اما آرامش بخش بدهیم:
«همه آدم ها یک روزی می میرند، اما معمولا وقتی خیلی پیر می شوند یا بیماری خیلی سختی دارند. من الان سالم هستم و مراقب خودم هستم تا مدت زیادی کنار تو باشم.»
این پاسخ هم حقیقت را پنهان نمی کند و هم احساس امنیت کودک را حفظ می کند.
چرا نباید از عبارت های اشتباه درباره مرگ استفاده کنیم؟
بعضی جمله ها که برای بزرگسالان قابل درک هستند، ممکن است برای کودکان ترسناک یا گیج کننده باشند.
«او خوابیده و دیگر بیدار نمی شود»
این جمله ممکن است باعث شود کودک از خوابیدن بترسد و فکر کند خوابیدن شبیه مردن است.
«خدا او را پیش خودش برد»
این جمله ممکن است باعث شود کودک تصور کند اگر خیلی خوب رفتار کند، ممکن است خدا او را هم ببرد.
«گریه نکن، قوی باش»
کودک باید یاد بگیرد غم، خشم، ترس و دلتنگی احساسات طبیعی هستند. جلوگیری از بروز احساسات باعث نمی شود سوگ سریع تر تمام شود.
بهتر است به کودک بگوییم:
«من هم ناراحتم چون دلم برای او تنگ شده. گریه کردن وقتی کسی را دوست داریم طبیعی است.»
چگونه با کودک داغدیده رفتار کنیم؟
بعد از فوت یکی از نزدیکان، حفظ احساس امنیت کودک اهمیت زیادی دارد. تغییرات ناگهانی در زندگی می تواند اضطراب کودک را افزایش دهد، بنابراین حفظ برنامه های روزمره مانند خواب، مدرسه، بازی و فعالیت های معمول کمک کننده است.
ممکن است کودک بارها یک سوال را تکرار کند:
«کی برمی گردد؟»
این تکرار به معنای لجبازی نیست. کودک با هر بار پرسیدن تلاش می کند واقعیت جدید را پردازش کند.
والدین باید با صبر، همان پاسخ ساده را دوباره تکرار کنند.
آیا کودک باید در مراسم خاکسپاری شرکت کند؟
شرکت کودک در مراسم سوگواری به شرایط، سن کودک و نوع مراسم بستگی دارد. حضور در مراسم می تواند به بعضی کودکان کمک کند واقعیت فقدان را بهتر درک کنند، اما باید قبل از آن برای کودک توضیح داده شود چه اتفاقی خواهد افتاد.
به کودک بگویید:
- چه کسانی در مراسم حضور دارند.
- ممکن است افراد گریه کنند.
- ممکن است فرد فوت شده را ببینند.
- هر زمانی که احساس ناراحتی کردند می توانند از مراسم خارج شوند.
همچنین بهتر است یک فرد قابل اعتماد همراه کودک باشد تا اگر شرایط برای او سخت شد، بتواند کنارش باشد.
چگونه به کودک کمک کنیم یاد فرد فوت شده را حفظ کند؟
سوگواری فقط به معنای ناراحتی نیست؛ حفظ خاطرات نیز بخشی از روند سالم سوگ است.
فعالیت هایی مانند موارد زیر می توانند به کودک کمک کنند:
- نگاه کردن به عکس های فرد فوت شده
- ساختن دفتر خاطرات
- کشیدن نقاشی برای فرد از دست رفته
- کاشتن یک گیاه به یاد او
- صحبت کردن درباره خاطرات خوب
این کارها به کودک یاد می دهند که اگرچه فرد دیگر حضور فیزیکی ندارد، اما خاطرات و محبت او همچنان باقی می ماند.
نقش والدین در مدیریت احساسات خودشان
کودکان از واکنش های والدین یاد می گیرند. پنهان کردن کامل ناراحتی ممکن است این پیام را منتقل کند که غم و گریه اشتباه است.
دیدن گریه والدین به خودی خود آسیب زا نیست؛ مشکل زمانی ایجاد می شود که کودک احساس کند باید مراقب احساسات والد باشد.
می توانید بگویید:
«من ناراحتم چون دلم برای او تنگ شده، اما می توانم از خودم مراقبت کنم و دوباره احساس بهتری داشته باشم.»
این جمله به کودک نشان می دهد که غم سخت است، اما قابل تحمل است.
جمع بندی
توضیح مفهوم مرگ به کودک یکی از دشوارترین وظایف والدین است، اما سکوت یا پنهان کردن واقعیت معمولا بهترین راه حل نیست. کودکان نیاز دارند مرگ را با زبان ساده، صادقانه و متناسب با سن خود بشناسند.
مهم ترین نکته این است که کودک بداند مرگ تقصیر او نیست، احساساتش طبیعی هستند و در زمان سوگواری تنها نخواهد ماند. والدینی که با آرامش، صداقت و حمایت عاطفی درباره مرگ صحبت می کنند، به کودک کمک می کنند یکی از سخت ترین تجربه های زندگی را سالم تر پشت سر بگذارد.
مرگ بخشی از چرخه زندگی است و یاد دادن این مفهوم به کودک، به معنای از بین بردن شادی دوران کودکی نیست؛ بلکه کمک به او برای شناخت بهتر زندگی، عشق، دلتنگی و ارزش رابطه با دیگران است.
بدون نظر! اولین نفر باشید