وقتی صحبت از گرمای شدید می شود، معمولا اولین نگرانی ما کم آبی بدن، گرمازدگی و افت فشار است. اما مغز نیز در برابر افزایش دما بی تفاوت نمی ماند. بالا رفتن دمای بدن می تواند بر جریان خون مغز، عملکرد سیستم عصبی، خواب، توجه، تصمیم گیری و کنترل هیجانات تاثیر بگذارد.
پژوهش های مختلف نشان داده اند که قرار گرفتن در معرض گرمای شدید می تواند عملکرد شناختی را کاهش دهد و انجام کارهایی مانند تمرکز، حل مسئله و تصمیم گیری را دشوارتر کند. این موضوع فقط در آزمایشگاه مشاهده نشده و در محیط های آموزشی و کاری نیز پیامدهای قابل توجهی داشته است.
از طرف دیگر، شواهد جدیدتری درباره ارتباط میان تغییرات اقلیمی، آلودگی هوا و سلامت مغز در حال شکل گیری است. با این حال، باید میان اثرات کوتاه مدت گرما بر عملکرد مغز و ارتباط احتمالی گرما و آلودگی با بیماری های عصبی در بلندمدت تفاوت قائل شد.
گرمای شدید چگونه روی عملکرد مغز تاثیر می گذارد؟
مغز برای عملکرد طبیعی به شرایط فیزیولوژیک نسبتا پایداری نیاز دارد. وقتی بدن در معرض گرمای شدید قرار می گیرد، بخش زیادی از توان خود را صرف تنظیم دمای بدن می کند. افزایش دمای مرکزی بدن و تغییرات گردش خون می تواند روی عملکرد مغز نیز اثر بگذارد.
مطالعات انسانی نشان داده اند که گرمای شدید می تواند عملکردهای اجرایی مغز را مختل کند. در یک مطالعه، افزایش دمای بدن با کاهش فعالیت بخش هایی از قشر حرکتی مغز، تغییر در خون رسانی مغزی و افت عملکرد اجرایی همراه بود.
این تغییرات می توانند خودشان را به شکل های مختلف نشان دهند:
- کاهش تمرکز و توجه
- کند شدن پردازش اطلاعات
- دشوارتر شدن تصمیم گیری
- کاهش عملکرد حافظه کاری
- افزایش خستگی ذهنی
- کاهش توانایی انجام برخی وظایف پیچیده
- افزایش تحریک پذیری در شرایط گرمای شدید
بنابراین اگر در یک روز بسیار گرم احساس می کنید فکر کردن سخت تر از همیشه شده است، لزوما فقط بهانه ای برای فرار از کار نیست؛ مغز واقعا ممکن است تحت فشار گرمایی قرار گرفته باشد.
چرا در گرمای شدید تمرکز و تصمیم گیری دشوارتر می شود؟
گرما می تواند همزمان چند سیستم بدن را تحت تاثیر قرار دهد. افزایش دمای مرکزی، تعریق، از دست دادن آب و تغییرات گردش خون همگی می توانند فشار فیزیولوژیک ایجاد کنند. در شرایط شدیدتر، این وضعیت ممکن است به کاهش عملکرد مغزی منجر شود.
مطالعات مربوط به استرس گرمایی نشان داده اند که حتی گرمای نسبتا متوسط نیز می تواند برخی فرایندهای شناختی و مهاری را تحت تاثیر قرار دهد. در یک مطالعه، استرس گرمایی با کاهش شاخص های مرتبط با پردازش و مهار پاسخ ها در مغز همراه بود.
به همین دلیل، کارهای حساس مانند رانندگی، کار با تجهیزات، تصمیم گیری های مهم یا فعالیت های فکری طولانی ممکن است در شرایط گرمای شدید دشوارتر شوند.
گرما می تواند عملکرد تحصیلی را هم کاهش دهد
یکی از مهم ترین حوزه هایی که اثر گرما در آن مورد توجه قرار گرفته، یادگیری و عملکرد تحصیلی است. کودکان و نوجوانان در روزهای بسیار گرم ممکن است برای حفظ تمرکز و انجام فعالیت های ذهنی با دشواری بیشتری روبرو شوند.
پژوهش های اقتصادی و سلامت محیطی نیز نشان داده اند که افزایش دما می تواند عملکرد شناختی و یادگیری را کاهش دهد. این مسئله زمانی اهمیت بیشتری پیدا می کند که کلاس های درس تهویه یا سیستم سرمایشی مناسبی نداشته باشند.
علاوه بر این، اثر گرما برای همه گروه ها یکسان نیست. کودکانی که در ساختمان های نامناسب یا مناطق کم برخوردار زندگی می کنند ممکن است بیشتر در معرض گرمای داخل ساختمان قرار بگیرند. بنابراین افزایش دما می تواند در کنار پیامدهای جسمی، نابرابری های آموزشی را نیز بیشتر کند.
آیا گرما می تواند باعث افزایش تحریک پذیری و پرخاشگری شود؟
گرمای شدید فقط روی توانایی فکر کردن اثر نمی گذارد. شرایط محیطی نامناسب می تواند بر خلق و کنترل هیجان نیز تاثیر بگذارد. پژوهش های مختلف در زمینه دما و پرخاشگری، ارتباط میان افزایش دما و برخی رفتارهای پرخاشگرانه را بررسی کرده اند، هرچند این رابطه پیچیده است و نمی توان گفت گرما به تنهایی باعث خشونت می شود.
احساس ناراحتی جسمی، خستگی، اختلال خواب و افزایش تحریک پذیری می توانند در روزهای بسیار گرم تحمل افراد را کاهش دهند. بنابراین ممکن است در چنین شرایطی فرد سریع تر عصبانی شود یا کنترل هیجانات برایش دشوارتر باشد.
گرما و افزایش حوادث کاری چه ارتباطی دارند؟
وقتی دمای محیط بالا می رود، ترکیبی از خستگی جسمی و کاهش عملکرد شناختی می تواند احتمال اشتباه را افزایش دهد. این مسئله در مشاغلی که نیازمند تمرکز بالا، فعالیت بدنی یا کار در فضای باز هستند اهمیت بیشتری دارد.
مطالعات مختلف افزایش خطر آسیب های شغلی در دماهای بالا را گزارش کرده اند. برای مثال، یک مطالعه در استرالیا نشان داد دماهای بسیار بالا با افزایش خطر آسیب ها و بیماری های مرتبط با کار همراه بودند.
مطالعات جدیدتر در آمریکا نیز ارتباط غیرخطی میان افزایش شاخص گرما و خطر آسیب های کاری را نشان داده اند.
آیا گرمای شدید خطر آلزایمر و بیماری های عصبی را افزایش می دهد؟
مطالعات نشان داده اند افراد مبتلا به بیماری های عصبی، به ویژه سالمندان و افراد مبتلا به زوال عقل، ممکن است در برابر موج های گرما آسیب پذیرتر باشند. گرما می تواند خواب، تنظیم دمای بدن، عملکرد شناختی و وضعیت عمومی این افراد را مختل کند.
از سوی دیگر، برخی پژوهش های جدید ارتباط میان مواجهه طولانی مدت با موج های گرما و افزایش خطر یا بروز بیماری های عصبی را بررسی کرده اند. این یافته ها امیدوارکننده اما هنوز در حال تکمیل هستند و عوامل دیگری مانند سن، بیماری های زمینه ای، آلودگی هوا و شرایط اجتماعی نیز باید در نظر گرفته شوند.
آیا گرما می تواند سد خونی مغزی را تحت تاثیر قرار دهد؟
سد خونی مغزی ساختاری محافظتی است که ورود بسیاری از مواد موجود در خون به بافت مغز را کنترل می کند. برخی مطالعات آزمایشگاهی و حیوانی نشان داده اند که افزایش شدید دمای مغز می تواند نفوذپذیری این سد را تغییر دهد.
با این حال، نمی توان نتایج مطالعات حیوانی را مستقیما به انسان تعمیم داد. حتی یک مطالعه انسانی نیز نشان داده است که افزایش کنترل شده دمای مرکزی بدن تا حدود 39.5 درجه سانتی گراد در مردان جوان سالم، به تنهایی باعث شواهد مشخصی از آسیب حاد سد خونی مغزی نشد.
بنابراین، عبارت دقیق تر این است که گرمای شدید ممکن است در شرایط خاص بر سد خونی مغزی و بافت عصبی اثر بگذارد، اما میزان و اهمیت این اثر در انسان هنوز به تحقیقات بیشتری نیاز دارد.
چگونه در روزهای گرم از مغز و بدن خود محافظت کنیم؟
بخش مهمی از آسیب های ناشی از گرما قابل پیشگیری است. هدف اصلی این است که اجازه ندهیم دمای بدن بیش از حد افزایش پیدا کند و بدن برای مدت طولانی تحت فشار گرمایی قرار بگیرد.
در روزهای بسیار گرم، به ویژه در ساعات اوج گرما، بهتر است:
- مایعات کافی مصرف کنید.
- فعالیت بدنی سنگین را به ساعات خنک تر منتقل کنید.
- در فضای خنک یا دارای تهویه مناسب بمانید.
- از قرار گرفتن طولانی مدت زیر نور مستقیم خورشید خودداری کنید.
- در صورت امکان، پرده ها را برای جلوگیری از ورود گرمای مستقیم ببندید.
- خواب کافی داشته باشید، زیرا گرما می تواند کیفیت خواب را نیز مختل کند.
- افراد سالمند، کودکان و افراد مبتلا به بیماری های زمینه ای را بیشتر تحت نظر داشته باشید.
اگر کیفیت هوا نیز نامناسب است، بهتر است شاخص آلودگی هوا را بررسی کنید و در زمان آلودگی شدید، فعالیت های طولانی یا ورزش سنگین در فضای باز را کاهش دهید.
جمع بندی
گرمای شدید فقط باعث عرق کردن و احساس خستگی نمی شود؛ مغز نیز در چنین شرایطی تحت فشار قرار می گیرد. کاهش تمرکز، افت عملکرد اجرایی، خستگی ذهنی و دشوارتر شدن تصمیم گیری از جمله پیامدهایی هستند که در مطالعات مربوط به استرس گرمایی مشاهده شده اند.
در بلندمدت نیز پژوهشگران در حال بررسی ارتباط میان گرمای شدید، تغییرات اقلیمی، آلودگی هوا و بیماری های عصبی هستند. در حال حاضر، شواهد درباره نقش آلودگی هوا در سلامت مغز قوی تر است، در حالی که ارتباط مستقیم گرمای محیط با ایجاد بیماری هایی مانند آلزایمر و پارکینسون هنوز به پژوهش های بیشتری نیاز دارد.
بدون نظر! اولین نفر باشید