از ابتدای اجرای برنامه های گسترده واکسیناسیون علیه بیماری کووید ۱۹، گزارش های بسیار نادری از بروز لخته های خونی غیر معمول در برخی افراد منتشر شد. این موضوع در مقطعی نگرانی های عمومی ایجاد کرد و پژوهشگران در سراسر جهان تلاش کردند ساز و کار زیستی این عارضه را به طور دقیق شناسایی کنند.
اکنون نتایج یک مطالعه بین المللی نشان می دهد که این پدیده ناشی از یک خطای مولکولی بسیار خاص در سیستم ایمنی است؛ خطایی که تنها در شرایط ژنتیکی و ایمنی ویژه رخ می دهد. این کشف می تواند به طراحی واکسن های ایمن تر در آینده و نیز بهبود تشخیص و درمان سریع تر موارد نادر کمک کند.
همکاری بین المللی برای حل یک معمای ایمنی شناسی
این پژوهش با مشارکت دانشمندان از چند مرکز علمی برجسته انجام شده است. تیم تحقیقاتی شامل محققانی از McMaster University، Flinders University و University Medicine Greifswald بوده است. نتایج نهایی این مطالعه در نشریه معتبر The New England Journal of Medicine منتشر شده است که یکی از مهم ترین مجلات علمی حوزه پزشکی در جهان به شمار می رود.
تمرکز اصلی این تحقیق بر عارضه ای به نام ترومبوسیتوپنی ایمنی و ترومبوز ناشی از واکسن یا VITT بوده است. این عارضه با کاهش پلاکت خون و تشکیل لخته های غیر عادی همراه است و در موارد بسیار محدود پس از دریافت برخی واکسن های مبتنی بر آدنوویروس گزارش شده بود.
ابعاد کلیدی این همکاری علمی عبارت اند از:
- بررسی دقیق ساختار مولکولی پادتن های بیماران مبتلا
- تحلیل ژنتیکی برای شناسایی الگوهای مشترک
- استفاده از مهندسی معکوس پادتن در محیط آزمایشگاهی
- مقایسه پاسخ ایمنی طبیعی با پاسخ منحرف شده
VITT چیست و چگونه ایجاد می شود؟
عارضه VITT یک اختلال ایمنی نادر است که در آن بدن به اشتباه علیه یکی از پروتئین های خود واکنش نشان می دهد. در این وضعیت، پادتن هایی تولید می شوند که به فاکتور پلاکتی ۴ در خون متصل شده و باعث فعال شدن غیر طبیعی پلاکت ها می شوند. نتیجه این فرآیند، تشکیل لخته های خونی در عروق و هم زمان کاهش تعداد پلاکت ها است.
نکته مهم آن است که این عارضه بسیار نادر بوده و در مقایسه با تعداد کل واکسیناسیون های انجام شده، درصد بروز آن بسیار پایین گزارش شده است. با این حال، درک دقیق ساز و کار آن برای افزایش ایمنی واکسن ها اهمیت زیادی دارد.
ویژگی های اصلی این عارضه شامل موارد زیر است:
- تشکیل لخته در محل های غیر معمول مانند سینوس های وریدی مغز
- کاهش هم زمان تعداد پلاکت ها در آزمایش خون
- بروز علائم طی چند روز تا چند هفته پس از واکسیناسیون
- پاسخ مناسب به درمان های تخصصی در صورت تشخیص سریع
نقش یک خطای مولکولی در انحراف پاسخ ایمنی
یافته های جدید نشان می دهد که در برخی افراد، سیستم ایمنی به دلیل شباهت ساختاری میان یک پروتئین ویروسی و یک پروتئین خونی خود فرد، دچار اشتباه تشخیصی می شود. این پدیده که در ایمنی شناسی با عنوان تقلید مولکولی شناخته می شود، می تواند باعث شود پادتن به جای هدف قرار دادن ویروس، به پروتئین های بدن حمله کند.
پژوهشگران دریافتند که یک گونه ژنی خاص از زنجیره سبک پادتن به نام IGLV3-21 در بسیاری از بیماران مبتلا وجود داشته است. با این حال از آنجا که این گونه ژنی در بخش بزرگی از جمعیت جهانی یافت می شود، وجود آن به تنهایی برای بروز بیماری کافی نیست.
عوامل کلیدی شناسایی شده در این مطالعه عبارت اند از:
- وجود یک جهش خاص موسوم به K31E در ساختار پادتن
- تغییر بار الکتریکی یک اسید آمینه در محل حساس اتصال
- افزایش تمایل پادتن به اتصال به فاکتور پلاکتی ۴
- از بین رفتن خاصیت لخته سازی هنگام اصلاح این جهش در آزمایشگاه
زمانی که پژوهشگران این جهش را در نمونه های مهندسی شده معکوس کردند، فعالیت مضر پادتن از بین رفت. این موضوع نشان می دهد که جهش مذکور نقش اساسی در ایجاد واکنش انحرافی داشته است.
چرا این عارضه بسیار نادر باقی مانده است؟
با توجه به اینکه برخی پیش زمینه های ژنتیکی در درصد قابل توجهی از جمعیت وجود دارد، این پرسش مطرح می شود که چرا VITT تا این حد نادر است. پاسخ احتمالی در نیاز به هم زمانی چند عامل نهفته است: زمینه ژنتیکی مناسب، شرایط خاص فعال سازی ایمنی و وقوع جهش دقیق در پادتن.
در واقع بروز این عارضه نیازمند مجموعه ای از رویدادهای کم احتمال است که باید به طور هم زمان رخ دهند. همین موضوع توضیح می دهد که چرا با وجود میلیاردها دوز واکسن تزریق شده در جهان، تعداد موارد ثبت شده بسیار محدود بوده است.
عوامل موثر در نادر بودن این پدیده شامل موارد زیر است:
- نیاز به ترکیب خاصی از ویژگی های ژنتیکی
- وقوع جهش دقیق در فرآیند بلوغ پادتن
- شرایط خاص تحریک سیستم ایمنی
- احتمال پایین هم پوشانی همه این عوامل در یک فرد
اهمیت این کشف برای آینده واکسن ها
درک دقیق ساز و کار مولکولی VITT پیامدهای مهمی برای آینده دارد. نخست آنکه می توان با اصلاح طراحی واکسن های مبتنی بر آدنوویروس، احتمال چنین واکنش هایی را حتی کمتر کرد. دوم آنکه آزمایش های تشخیصی هدفمندتری می توانند برای شناسایی سریع بیماران در معرض خطر توسعه یابند.
همچنین این مطالعه نشان می دهد که حتی پاسخ های ایمنی طبیعی نیز در شرایط بسیار خاص ممکن است دچار انحراف شوند. چنین دانشی می تواند به توسعه درمان های ایمن تر و شخصی سازی شده در حوزه ایمنی درمانی کمک کند.
نتیجه گیری
پژوهش جدید دانشمندان بین المللی نشان می دهد که لخته های خونی نادر مرتبط با برخی واکسن های کرونا ناشی از یک خطای بسیار خاص در سطح مولکولی هستند؛ خطایی که در آن یک جهش کوچک در پادتن، مسیر پاسخ ایمنی را تغییر می دهد. این کشف نه تنها به رفع ابهام علمی درباره VITT کمک کرده، بلکه ابزارهای ارزشمندی برای پیشگیری، تشخیص و بهبود ایمنی واکسن های آینده فراهم آورده است.
با توجه به گستردگی برنامه های واکسیناسیون جهانی و نقش کلیدی آنها در مهار همه گیری کووید ۱۹، چنین یافته هایی نشان می دهد که نظام علمی جهانی به طور مستمر در حال پایش و بهبود ایمنی مداخلات پزشکی است.
بدون نظر! اولین نفر باشید